Blog#33: Lange traditie van vrijheid en tolerantie in Polen en het ontstaan van de anti-Poolse propaganda. Deel 1.

21 apr
2018

 

Klassieke definitie van tolerantie in de Latijnse cultuur

 

Tolerantie, uit het Latijns: tolero, -are, betekent geduldig verdragen, weerstaan. Het is een deugd, het permanent en positief streven om te handelen in overeenstemming met het goede. Tolerantie baseert op verdraagzaamheid bij de menselijke fouten.

 

Een fout kant ontstaan bij een moeizaam proces van het leren, ontdekken, kennis vergaren, wanneer men onbewust de valsheid voor de waarheid, het kwaad voor het goede neemt.

 

Tolerantie uitgelegd als verdraagzaamheid verwijst naar een fout, maar niet naar oneerlijkheid, want oneerlijkheid leidt onvermijdelijk tot het kwaad.

 

Tegenwoordig verbindt men tolerantie met relativisme. Iedereen mag zelf bepalen wat de waarheid en het goede zijn. Dit leidt tot een acceptatie van elke mening, ongeacht of deze dom, moreel slecht of tegenstrijdig is. (1)

 

Korte inleiding in de geschiedenis

 

De Poolse Republiek heeft een lange traditie van vrijheid en tolerantie. Polen stond bekend om zijn onwil om vanwege geloofszaken strijd te voeren. De kruistochten als onverenigbaar met de wil van God kregen in Polen geen erkenning.

 

Andere landen zagen Polen als de verste buitenpost van de westerse beschaving, een bolwerk van het christendom.

 

Als je terug in de rijke Poolse geschiedenis kijkt, zie je aan de ene kant een voortdurende aanwezigheid van de Rooms-Katholieke Kerk en aan de andere kant een blijvend bewijs van het bestaan van diverse geloven naast elkaar.

 

Tijdens de protestantse ‘reformatie’ toen Polen met de dreiging van Rusland en Pruisen werd geconfronteerd, probeerde de Poolse katholieke kerk heel lang met de andersgelovigen te praten i.p.v. ze direct te bestrijden. Hoewel het bekend was dat de aanhangers van de reformatie tegen de belangen van Polen handelden en het gevaar voor het land vormden. (2)

 

In het beginne

 

Al in de dertiende eeuw verschenen eerste andersgelovigen in Polen. Het betrof vooral Joden, die bij ons gunstige omstandigheden vonden om te ondernemen en hun cultuur te ontwikkelen.

 

kazimierz wielkiDe Poolse koning, Casimir de Grote (1333–1370) heeft de tot dan toe in Polen bestaande gebruiken opgeschreven in vorm van wetten.

 

Twee belangrijke documenten zijn uit 1341 en 1356. Het eerste garandeerde respect voor de orthodoxe ritten en gebruiken, en het tweede garandeerde de rechten van de in Polen wonende Armeniërs.

 

Casimir de Grote beschermde andersgelovigen maar behandelde religies niet onverschillig. Toen hij de Academie in Krakau (Akademia Krakowska) creëerde, heeft hij het Latijnse christendom een bijzondere plek gegeven. (3)

 

Beschaving en religieuze vrijheden in Europa in de veertiende en vijftiende eeuw

 

Tussen de veertiende en de vijftiende eeuw verandert veel op het gebied van beschaving en religieuze vrijheden in Europa.

 

Het zich bekeren van het Litouwse volk tot het christendom en het ontstaan van de Pools-Litouwse Unie baseerde op het principe van vrijheid, naar het Latijns model.

 

In de Duitse kringen vond men dat het zwaard het juiste middel was om volkeren tot het christendom te laten bekeren en dat wat Polen deed was volgens hen een ketterij.

 

De overtuigingskracht van de Duitse, Teutoonse ridders bleek groot, want tijdens de slag van Grunwalden (1410) hebben ze steun van de meeste ridders in Europa gekregen.
slag van Grunwalden
Slag van Grunwalden. Bron: Het Nationaal Museum in Warschau

 

Ruim twee eeuwen hebben de Teuntoonse ridders het Midden- en Oost-Europa onveilig gemaakt. De Pools-Litouwse Unie had o.a. een verdedigende rol tegen de druk van de Duitse ridders. (3)

 

Kort over één van de eerste christelijke landen in Europa

 

Duitsland was één van de eerste landen in Europa dat het christendom had aangenomen. Maar Duitsers hebben voor zichzelf een regel bedacht dat een heiden geen ‘naaste’ is en dat je hem mag beroven en zijn land afpakken. Zo verdween het land Polabianie, dat tussen Duitsland en Polen bestond. Dat werd heel snel in de regio bekend en niemand wilde het ‘Duitse’ geloof aannemen.

 

Daarom wilde de Poolse koning Mieszko I zich zo snel mogelijk laten bekeren om voor de Duitse aanvallen beschermd te blijven. Helaas.

 

Toen hebben de Duisters een nieuw excuus bedacht. De pas bekeerde Poolse prinsen moesten onder de Duitse toezicht blijven, voor het geval dat ze het christendom wilden verlaten.

 

Voor Mieszko I betekende het oorlog. Hij vond dat alleen de paus zijn superieur kon zijn. Zijn overwinning in 972 heeft rust voor de volgende 33 jaar gebracht.
(4)

 

Latijns model vs Byzantijns model

 

We hebben hier te maken met twee beschavingsmodellen: het Latijnse, gebaseerd op het principe van vrijheid en het Byzantijnse model, door de Teuntoonse ridders gebruikt, gebaseerd op geweld.
Geert Mak, schrijft in zijn boek “In Europa”, dat de Teuntoonse ridders het christendom in Letland effectief hebben ingevoerd, door simpelweg de bevolking helemaal uit te moorden. (5)

 

Het geschil van het slagveld van Grunwalden kwam op het Sobor in Constance in 1414.

De afgevaardigde van Polen, Paweł Włodkowic *) deed er alles aan om de vrijheid van de naties in Europa, ook van de heidenen te verdedigen, zodat ze hun sociale en religieuze leven vrijelijk vorm konden geven.

 

Dat de theorie van nationale rechten zo vurig door de Poolse afgevaardigde verdedigd geen theorie alleen was, bewijzen de in Polen bewaarde schriften. Het waren algemeen door de Polen aanvaarde standpunten uit die tijd, vooral op het hof van de koning, door de geestelijken en de ridders. (3)

 

Poolse koningen wisten waar ze voor stonden

 

Hoewel de Poolse koningen de vrijheden van andersgelovigen beschermden, belette het hen niet om zelf katholiek te blijven.
koning Władysław Jagiełło
koning Władysław Jagiełło. Bron: Emaze
De koning Władysław Jagiełło (1386–1434) respecteerde de rechten van de orthodoxe adel, maar hij was tegen het propageren van het husitisme, die men toen als revolutionaire beweging zag.
De Poolse koning Zygmunt Stary (1506-1548) erkende in 1525 de secularisatie van Pruisen en het lutheranisme als staatsreligie in Pruisen. Tegelijk wilde hij er zeker van zijn dat alle katholieken in Pruisen hun religieuze vrijheden mochten behouden.
hołd pruski, Pruisische huldiging
Hołd Pruski/Pruisische huldiging. Bron: dzieje.pl

 

De zoon van Zygmunt Stary, Zygmunt August werd bekend van zijn uitspraak ‘Ik ben niet de koning van jullie geweten‘.

 

Zygmunt August heeft ook de bepalingen van het Concilie van Trente (1545) geaccepteerd, wat veel moed in die tijd vereiste. Het Concilie van Trente vond plaats midden in “een zeer gecompliceerde politieke situatie” (6).

 

Elders: wiens land, deze religie

 

In dezelfde tijd in Europa heerste een principe: ‘ciuis regio, eius religio‘ (‘wiens land, deze religie’).

 

Zo was het bijvoorbeeld in de Duits protestantse prinsdommen en het orthodoxe Rusland. Dat wil echter niet zeggen dat alle katholieke landen hun leven in de Latijnse geest vormden. Een voorbeeld is hier Oostenrijk.

 

Na het vredesverdrag in Augusbur 1555, hebben de keizer Karol V en de Duitse prinsen religie aan de politiek onderworpen. Men hield geen rekening met de vrijheden van hun onderdanen. Als je geloof van de staatsgeloof afweek, moest je het land verlaten.

 

Het vredesverdrag van Augsburg laat een duidelijk verschil zien, hoe men tolerantie in Polen en in de meeste westerse landen in die tijd zag.

 

Poolse cultuur spreekt velen aan

 

De Akte van de Confederatie van Warschau uit 1573 garandeerde definitief gelijke rechten (publiek en privaat) voor de verschillende geloven in Polen. Deze akte werd een onderdeel van de koninklijke eed. De vooraanstaande Litouwers en Russen voelden zich tot de Poolse cultuur aangetrokken en uit eigen vrije wil bekeerden zich tot het katholicisme.

 

In de Latijnse beschaving zoals het in Polen het geval was en is, konden de vrijheid en het geloof vredig naast elkaar bestaan. De Poolse koningen maakten echter geen mengelmoes van meerdere geloven zoals het tegenwoordig in West Europa aan de orde is.

 

De kwesties van geloof en vrijheid in de Latijnse beschaving botsen met elkaar niet en ze verhouden zich tot elkaar als  oorzaak en gevolg.
De Poolse heersers verdedigden het katholieke geloof en tegelijk hadden ze een ongewoon libertijnse houding ten opzichte van al zijn onderdanen, waaronder de moslims.

 

Een vraag is daarom terecht, hoe komt het dat een land als Polen, met zo’n lange traditie van vrijheid en tolerantie een naam van xenofoob, antisemitisch of zelfs chauvinistisch kreeg? (3)

 

 

Bronnen:
*) Paweł Włodkowic (ca. 1370 – 9 October 1435) was een vooraanstaand geleerde, jurist en rector van de Krakau Academie die Polen. Foto: edupedia
(1) prof. H. Kieres: Tolerancja czy poblazanie?  http://www.bibula.com/?p=59424),
Sympozjum “Oblicza tolerancji”: Wykład “Co to jest tolerancja. Aspekt filozoficzny” https://youtu.be/4kAUBJjgN6I
(2) B. Stanislawczyk, Tolerancyjna I Rzeczpospllita, Zlota wolnosc szlechecka gwaranten tolerancji pag. 33
(3) prof. M. Ryba: “Odklamac wczoraj i dzis”, Tradycje polskiej tolerancji i antypolska propaganda’: p.197
(4) prof. F. Feliks Koneczny “Dzieje Polski”, pag. 15-19
(5) G. Mak “In Europa”
(6) V. Messori, “Emporio cattolico. Uno sguardo diverso su storia e attualita”, pag. 60 -63
de politiek situatie was het effect van de protestantse revolutie: plunderingen van het Vaticaan, 1/5 van de bevolking van Rome vermoord, bisschoppen en kardinalen vervolgd, priesters als slaven verkocht.

Geef een reactie